Đêm rằm tháng Bảy, trong sân chùa, một người đàn ông bốn mươi tuổi khóc.
Anh không phải người dễ khóc. Nhưng bài giảng nói đúng vào chỗ anh vẫn tránh nghĩ tới, và khi bông hồng đỏ được cài lên ngực áo, anh thấy sống mũi cay. Anh nhớ mẹ. Nhớ những năm mẹ dậy từ bốn giờ sáng. Nhớ cái áo mẹ mặc suốt mười năm không đổi.
Trên đường về, anh tự nhủ sẽ khác đi.
Sáng thứ Hai, anh dậy muộn, kẹt xe, vào cuộc họp lúc chín giờ. Buổi trưa mẹ gọi, anh bấm từ chối, nhắn lại “con đang họp mẹ ạ”. Tối về mệt, định gọi lại thì đã mười một giờ, thôi để mai.
Mai lại có việc khác.
Đến rằm tháng Bảy năm sau, anh lại khóc.
Có một điều rất đáng chú ý trong kinh tạng Pali mà ít khi được giảng: khi nói về lòng biết ơn, Đức Phật không dùng một chữ. Ngài dùng hai chữ, và hai chữ ấy hầu như luôn đi liền nhau như một cặp:
Kataññū katavedī.
Nếu chúng chỉ là một điều, hẳn Ngài đã dùng một chữ. Việc tách làm hai là có chủ ý — và chủ ý ấy nói đúng vào câu chuyện của người đàn ông trên kia.
I. Hai chữ, và khoảng cách giữa chúng
Kataññū ghép từ kata (điều đã được làm) và ññū (người biết). Nghĩa đen: người biết điều đã được làm cho mình.
Katavedī ghép từ kata và vedī — gốc động từ vedeti, nghĩa là làm cho biết, làm cho hiện ra, tuyên bố. Chú giải Tăng Chi Bộ giải thích rất gọn: kataññū là người biết điều đã được làm; katavedī là người làm cho điều ấy hiện ra.
Xin dừng ở chỗ này, vì nó tinh tế hơn cách dịch quen thuộc.
Chúng ta thường dịch cặp này là “biết ơn và đền ơn”. Không sai. Nhưng chữ katavedī mang một sắc thái mà chữ “đền ơn” làm rơi mất: nó không chỉ là trả lại, mà là làm cho hiện ra — biến cái biết vô hình bên trong thành một cái gì đó nhìn thấy được ở bên ngoài.
Vậy hai chữ ấy mô tả hai việc thuộc hai cõi khác nhau.
Kataññutā thuộc về nhận thức. Nó xảy ra trong đầu và trong tim. Nó là việc nhìn thấy — thấy rằng cái mình đang có không tự nhiên mà có, mà do ai đó đã làm cho mình.
Katavedī thuộc về hành động. Nó xảy ra ở ngoài đời, và người khác nhìn thấy được.
Và giữa hai cõi ấy có một khoảng cách. Khoảng cách ấy chính là chỗ mà hầu hết chúng ta mắc kẹt suốt đời.
II. Hai kiểu hỏng, rất khác nhau
Vì là hai đức tính riêng, nên thiếu mỗi bên sinh ra một kiểu hỏng riêng. Và hai kiểu hỏng này không giống nhau chút nào.
Kiểu hỏng thứ nhất: không thấy.
Đây là người thiếu kataññutā. Vấn đề của họ không phải là ác. Vấn đề là mù.
Với họ, mọi thứ cha mẹ làm đều thuộc loại “đương nhiên”. Cơm dọn sẵn là đương nhiên. Tiền học đóng đủ là đương nhiên. Bà trông cháu bốn năm là đương nhiên, vì “bà thì rảnh”.
Cái mà ta được cho từ khi chưa biết nhớ thì rất khó nhận ra — nó giống như không khí, chỉ hiện ra khi thiếu. Người này không hề cố tình vô ơn. Họ thật sự không nhìn thấy.
Kiểu hỏng thứ hai: thấy mà không làm.
Đây là người có kataññutā nhưng thiếu katavedī. Và đây mới là kiểu hỏng phổ biến của chúng ta.
Người này thấy rất rõ. Thấy đến mức xúc động. Mỗi mùa Vu Lan họ đi chùa, họ khóc thật, họ đăng một tấm ảnh với dòng chữ chân thành. Trong lòng họ, lòng biết ơn đầy ắp và không hề giả.
Nhưng cha mẹ họ không nhận được gì cả.
Bởi vì lòng biết ơn ấy chưa bao giờ ra khỏi lồng ngực người con. Nó không thành một cuộc gọi, không thành một buổi chiều ngồi lại, không thành một lần đưa mẹ đi khám. Nó ở nguyên trong đó, ấm áp, và vô hình.
Và đây là chỗ đau nhất: người mẹ không có cách nào biết được thứ tình cảm ấy tồn tại.
Bà không đọc được lòng con. Bà chỉ đọc được những gì con làm. Với bà, một người con thương mẹ mà không bao giờ gọi điện, và một người con không thương mẹ, hiện ra giống hệt nhau.
Đó chính là lý do Đức Phật cần chữ thứ hai.
Vì nếu chỉ có kataññutā, thì lòng biết ơn là một tài sản riêng của người biết ơn. Chỉ khi có katavedī, nó mới trở thành một cái gì đó cho người kia.
III. Hai hạng người hiếm có trong đời
Có một bài kinh ngắn trong Tăng Chi Bộ mà tôi nghĩ nên được nhắc mỗi mùa Vu Lan.
Đức Phật nói rằng có hai hạng người khó tìm thấy ở đời:
Một là pubbakārī — người làm ơn trước, người ra tay giúp trước khi ai kịp nhờ, và không tính chuyện được trả.
Hai là kataññū katavedī — người biết ơn và đền ơn.
Xin để ý: Ngài gọi cả hai là hiếm.
Điều ấy có hai hàm ý.
Hàm ý thứ nhất, an ủi: nếu bạn thấy mình chưa đền đáp được cha mẹ cho tử tế, thì bạn không phải đứa con cá biệt. Đức Phật đã xếp việc ấy vào loại hiếm ngay từ hai nghìn năm trăm năm trước. Nó khó — và khó với tất cả mọi người.
Hàm ý thứ hai, nghiêm khắc hơn: toàn bộ dòng chảy tử tế trên đời này phụ thuộc vào hai điều hiếm hoi cùng lúc xảy ra.
Phải có người chịu cho trước mà không đòi. Và phải có người nhận rồi biết trả lại.
Nếu vế thứ nhất đứt, thế giới không còn ai giúp ai. Nếu vế thứ hai đứt, những người cho trước sẽ mòn dần, và rồi cũng thôi.
Cha mẹ chính là pubbakārī điển hình nhất mà mỗi người từng gặp: họ đã cho trước, cho khi ta chưa biết xin, chưa biết cảm ơn, chưa biết mặt họ.
Vế còn lại thì tùy chúng ta.
IV. Vì sao “cõng cha mẹ trăm năm” vẫn chưa đủ
Đến đây, cần nói về bài kinh nổi tiếng nhất của mùa Vu Lan, và đọc nó theo một cách hơi khác.
Đức Phật nói có hai hạng người mà ta không dễ trả ơn: đó là mẹ và cha. Dù cõng cha trên vai này, cõng mẹ trên vai kia suốt trăm năm, hầu hạ đủ mọi bề — cũng chưa gọi là đủ.
Nhiều người đọc đến đây thì thấy tuyệt vọng, hoặc thấy đây là một lời nói cho oai.
Nhưng nếu để ý, câu ấy đang mô tả một vấn đề rất cụ thể, gần như là vấn đề kỹ thuật.
Cha mẹ cho ta cái gì? Thân này. Sự sống. Thức ăn. Chỗ ở. Sự chăm sóc suốt những năm ta không tự sống nổi.
Bây giờ, nếu ta trả lại bằng đúng những thứ ấy — cơm, thuốc, chỗ ở, sự chăm sóc — thì ta đang trả bằng cùng một loại tiền tệ. Và ở loại tiền tệ ấy, ta vĩnh viễn thiếu, vì cái ta nhận bắt đầu từ trước khi ta có mặt.
Vậy nên ngay sau đó, Đức Phật đưa ra con đường thoát:
Người con nào khiến cha mẹ có được lòng tin, giữ được giới hạnh, biết bố thí, mở được trí tuệ — người ấy mới gọi là đã làm và đã trả cho cha mẹ.
Xin nhìn kỹ vào bốn thứ ấy: tín, giới, thí, tuệ.
Đó là bốn thứ mà cha mẹ chưa từng cho ta.
Họ cho ta thân, cho ta ăn, cho ta học. Nhưng bình an trong tâm, khả năng buông bớt, sự chuẩn bị cho cái chết — những thứ ấy không nằm trong gói mà họ trao.
Nghĩa là: Đức Phật không bảo ta trả nhiều hơn. Ngài bảo ta đổi sang một loại tiền tệ khác.
Món nợ ở loại tiền tệ thứ nhất là vô hạn, không trả được. Nhưng ở loại tiền tệ thứ hai, ta có thể cho họ một thứ họ chưa có — và ở đó, việc ấy được tính là trọn vẹn.
Đây chính là katavedī ở dạng cao nhất: không phải trả lại, mà làm hiện ra một điều mới.
V. Đức Phật đã tự làm đúng điều Ngài dạy
Có một chi tiết khiến công thức trên không còn là lý thuyết.
Đức Phật đã thực hiện đúng công thức ấy với chính cha mẹ mình.
Mẹ Ngài, hoàng hậu Ma-da, mất bảy ngày sau khi sinh Ngài. Ngài chưa từng biết mặt mẹ, không có một ký ức nào.
Theo truyền thống, sau khi thành đạo, Ngài dành trọn một mùa an cư lên cung trời Đao Lợi để thuyết pháp cho bà — nghĩa là làm đúng việc an lập mẹ trong pháp, chứ không phải cầu xin điều gì cho bà.
Với vua Tịnh Phạn, Ngài trở về thành Ca-tỳ-la-vệ, thuyết pháp cho cha nhiều lần, và theo ghi chép thì nhà vua chứng được thánh quả trước khi băng hà.
Ngài không xây cho cha mẹ lăng tẩm. Ngài không tổ chức đại lễ. Ngài trao cho họ cái duy nhất mà một người con có thể trao mà cha mẹ chưa có.
Và có một chi tiết nhỏ nữa, rất cảm động, cho thấy katavedī trong con người Ngài đi xa đến đâu.
Sau khi thành đạo dưới cội bồ-đề, truyền thống kể rằng Đức Phật đã đứng lùi ra, nhìn cội cây ấy suốt bảy ngày không chớp mắt — để tỏ lòng biết ơn cái cây đã che cho mình trong đêm thành đạo.
Một cái cây. Không có tâm thức, không biết mình được cảm ơn, không thể nhận hay từ chối.
Vậy mà Ngài vẫn đứng đó bảy ngày.
Nếu lòng biết ơn còn cần được làm cho hiện ra ngay cả trước một cái cây, thì trước cha mẹ mình — những người còn thở, còn chờ, còn đếm ngày — nó cần được làm cho hiện ra đến mức nào?
VI. Một chẩn đoán không dễ chịu cho mùa Vu Lan Việt Nam
Bây giờ xin nói thẳng một điều.
Văn hóa Vu Lan Việt Nam rất giỏi sản xuất kataññutā, và khá yếu ở katavedī.
Mỗi tháng Bảy, chúng ta tổ chức hàng nghìn khóa lễ có sức lay động thật. Bông hồng cài áo. Những bài giảng làm cả chánh điện nghẹn lại. Những bài hát về mẹ. Những đêm hoa đăng.
Tất cả đều nhắm vào cái thấy. Và chúng làm rất tốt: chúng khiến hàng triệu người, trong một buổi tối, nhìn thấy rõ điều mà cả năm họ không nhìn thấy.
Nhưng phần thứ hai thì gần như bị bỏ trống.
Rất hiếm khóa lễ Vu Lan kết thúc bằng một việc cụ thể mà người dự phải làm, có thời hạn, có thể kiểm chứng. Chúng ta cho người ta cảm xúc, rồi để họ tự xoay xở với phần còn lại. Và phần còn lại thì bị guồng công việc nuốt trong vòng ba ngày.
Kết quả là một hiện tượng mà ai cũng thấy nhưng ít ai gọi tên: lòng biết ơn theo mùa. Nó dâng lên rằm tháng Bảy, xẹp xuống đầu tháng Tám, rồi năm sau lại dâng.
Và ở đây có một rủi ro tinh vi mà tôi nghĩ cần nói: cảm xúc mạnh có thể thay thế hành động.
Khi ta khóc thật lòng vì mẹ, tâm ta ghi nhận rằng ta đã làm gì đó. Cảm giác nhẹ nhõm sau khi khóc rất giống cảm giác đã hoàn thành một việc. Và thế là món nợ được coi như đã thanh toán — trong khi người mẹ ở quê vẫn chưa nhận được cuộc gọi nào.
Đây không phải lỗi của ai. Đó là cách tâm con người vận hành. Nhưng biết được nó thì có thể đề phòng.
VII. Chuyển đổi: từ cái thấy sang cái làm
Vậy làm sao để kataññutā không mắc kẹt trong lồng ngực?
Xin đề nghị một nguyên tắc, và vài cách làm.
Nguyên tắc: mỗi lần xúc động, phải đổi ngay ra một hành động có kích thước cụ thể — trong vòng hai mươi bốn giờ.
Không phải một lời hứa lớn. Một việc nhỏ, có thể làm xong.
Vì sao hai mươi bốn giờ? Vì cảm xúc có hạn sử dụng rất ngắn. Sau ba ngày, nó thành ký ức về một buổi tối cảm động, và ký ức thì không thúc ai làm gì cả.
Vài cách chuyển đổi cụ thể:
Thấy thương mẹ vì mẹ đã vất vả → tối nay gọi điện, không có việc gì cả, năm phút. Và nói ra một chuyện cụ thể mình nhớ.
Thấy sợ vì bố đã già → sáng mai đặt lịch khám cho bố, rồi báo lại, đừng hỏi ý kiến trước.
Thấy tiếc vì mình ở xa quá → mở lịch ra, chọn một ngày cụ thể trong ba tháng tới, đặt vé ngay tối nay.
Thấy có lỗi vì đã từng nặng lời → viết một tin nhắn ngắn, gửi trước khi ngủ. Đừng đợi dịp thích hợp; dịp thích hợp không bao giờ đến.
Thấy biết ơn mà cha mẹ đã mất → làm một việc lành trong tuần này rồi hồi hướng. Cúng dường, giúp một người khó khăn, ăn chay một ngày.
Và một mẹo nhỏ mà tôi cho là hữu hiệu nhất: đặt lịch định kỳ.
Một cuộc gọi vào tối Chủ nhật hằng tuần, cố định, không cần lý do. Cảm xúc thì lên xuống; lịch thì không. Người già cần một cái để mong, và một điểm hẹn cố định mỗi tuần đáng giá hơn ba lần xúc động mỗi năm.
Đây chính là katavedī ở dạng khiêm tốn nhất của nó: biến một thứ vô hình thành một thứ có mặt trong lịch.
VIII. Phép thử
Cuối cùng, xin đưa ra một phép thử để mỗi người tự dùng.
Đêm rằm tháng Bảy, khi bạn đứng trong sân chùa và thấy lòng mình dâng lên, đó là kataññutā. Nó thật, nó quý, và không ai được phép coi nhẹ nó.
Nhưng câu hỏi thật không nằm ở đêm ấy.
Câu hỏi là: sáng thứ Hai sau đó, có gì khác đi không?
Nếu có — dù chỉ là một cuộc gọi năm phút, một lịch khám được đặt, một tin nhắn được gửi — thì bạn đã đi qua được khoảng cách giữa hai chữ.
Nếu không có gì khác cả, thì đêm rằm ấy, dù đẹp đến đâu, cũng mới chỉ là một nửa.
Và cái nửa còn lại là nửa mà cha mẹ bạn thật sự nhận được.
Đức Phật đã có thể chỉ dùng một chữ. Ngài đã dùng hai.
Có lẽ vì Ngài biết rất rõ một điều mà ai trong chúng ta cũng biết nhưng ít khi thừa nhận:
Người ta có thể thương cha mẹ mình cả đời, mà cha mẹ không hề hay biết.
Chữ thứ hai sinh ra để việc ấy đừng xảy ra.
