Chùa Hương tháng Giêng và chùa Hương tháng Tám là hai nơi khác nhau.
Tháng Giêng: hàng vạn người mỗi ngày. Suối Yến kín thuyền. Hàng quán hai bên bờ. Cáp treo xếp hàng. Người ta chen nhau lên động, chạm tay vào nhũ đá cầu tài, cầu lộc, cầu con, rồi xuống. Nhiều người trong số đó, nếu được hỏi Bồ-tát Quán Thế Âm là ai, sẽ trả lời khá lúng túng.
Tháng Tám: vắng. Nắng gần bốn mươi độ. Đường lên động hầm hập hơi đá. Không có mùa lễ hội nào cả.
Và đó chính là lúc một đoàn người từ chùa Tân Hải, xã Liên Minh, ngoại thành Hà Nội, xuống thuyền ở suối Yến.
Mười sáu năm nay, năm nào cũng vậy. Mỗi năm hai lần.
I. Điều hiếm nhất không phải quy mô
Trong đời sống Phật giáo Việt Nam, những con số được nhắc nhiều thường là con số về quy mô: bao nhiêu nghìn người dự, lễ đài lớn thế nào, bao nhiêu chư tôn đức chứng minh.
Con số đáng nói ở đây là một con số khác: mười sáu.
Mười sáu năm, mỗi năm hai lần. Ba mươi hai chuyến đi. Qua các đợt dịch bệnh, qua những năm kinh tế khó, qua bao nhiêu biến động trong đời sống của từng gia đình Phật tử.
Kinh tạng Pali có một công thức lặp đi lặp lại mỗi khi Đức Phật nói về một pháp hành cho kết quả: “tu tập, làm cho sung mãn” — bhāvitā bahulīkatā. Không có pháp nào trong đạo Phật cho quả nhờ làm một lần. Tất cả đều cho quả nhờ lặp lại.
Và câu mở đầu phẩm Không Phóng Dật của kinh Pháp Cú: không phóng dật là con đường bất tử. Chữ appamāda ấy, dịch cho sát nghĩa, là không buông lơi, không để rơi rớt giữa chừng.
Mười sáu năm không bỏ một lần nào chính là appamāda được viết bằng chân, bằng thuyền, bằng mồ hôi.
Vì sao điều này hiếm?
Sinh hoạt Phật tử ở Việt Nam hiện nay phần lớn rơi vào hai dạng.
Dạng thứ nhất: cá nhân và rời rạc. Ai rảnh thì đi, đi khi có việc, đi lúc gặp chuyện buồn. Không lịch, không nhóm, không tiếp nối.
Dạng thứ hai: đại lễ một lần. Quy mô lớn, truyền thông rầm rộ, hàng nghìn người — rồi tan. Năm sau lại tổ chức, nhưng phần lớn là những người khác.
Cái mà chùa Tân Hải làm thuộc dạng thứ ba, và dạng này rất hiếm: một pháp hành nhỏ, lặp lại, gắn với một địa điểm cố định, với phần lớn vẫn là những con người ấy.
Dạng thứ ba mới gần với thiết kế nguyên thủy của đạo Phật. Đức Phật không lập ra các đại lễ. Ngài lập ra an cư ba tháng mỗi năm, bố-tát nửa tháng một lần, khất thực mỗi sáng. Toàn là những việc lặp lại theo chu kỳ, ở cùng một nơi, với cùng những con người.
Và mười sáu năm ấy đã tạo ra một hệ quả mà chưa ai nói tới:
Một thế hệ đã hình thành.
Đứa trẻ mười tuổi theo mẹ đi chuyến đầu tiên nay đã hai mươi sáu. Người bốn mươi tuổi năm ấy nay đã năm mươi sáu. Và trong đoàn của mười sáu năm trước, hẳn có những người nay đã không còn.
Cộng đồng Phật tử không được xây bằng chiến dịch hoằng pháp. Nó được xây bằng một việc mà nhiều người cùng làm, lặp đi lặp lại, đủ lâu để trở thành ký ức chung. Chùa Tân Hải, dù có chủ ý hay không, đã làm đúng việc ấy.
II. Đi ngược mùa: một sự đính chính lặng lẽ
Đây là điều tôi cho là sắc bén nhất trong toàn bộ câu chuyện, và có lẽ chính người trong cuộc cũng không nghĩ tới.
Họ đến chùa Hương vào đúng lúc không ai đến.
Lễ hội chùa Hương tháng Giêng, thành thật mà nói, đã trở thành một trong những hình ảnh tiêu biểu nhất cho những gì đáng lo trong đời sống tâm linh người Việt: chen lấn, thương mại hóa, cầu tài lộc thay vì cầu tuệ, đi một lần cho biết, chụp ảnh rồi về.
Đoàn chùa Tân Hải làm ngược lại trên cả bốn phương diện.
Ngược về thời điểm. Họ đi giữa mùa hè, khi không có hội, không có đám đông, không có gì để khoe.
Ngược về mục đích. Người ta lên động để xin. Đoàn này lên động để lạy — năm trăm lạy sám hối. Xin là hướng ra ngoài, đòi hỏi. Sám hối là hướng vào trong, nhận lỗi. Hai chiều ngược nhau hoàn toàn.
Ngược về cường độ. Người ta đi cho nhanh, chạm tay vào nhũ đá rồi xuống. Đoàn này dừng ở Thiên Trù lễ Phật, lễ Tổ, sám hối, rồi mới lên động, rồi tụng trọn một khóa Ngũ Bách Danh.
Ngược về tần suất. Người ta đi một lần trong đời cho biết. Đoàn này đi ba mươi hai lần.
Điều đáng chú ý là họ không tuyên ngôn gì cả. Không có bài phát biểu nào phê phán lễ hội tháng Giêng. Không có khẩu hiệu đòi trả lại sự thanh tịnh cho chùa Hương.
Họ chỉ đơn giản là làm khác, ở cùng một chỗ, năm này qua năm khác.
Trong đạo Phật, đó thường là hình thức phê bình hiệu quả nhất: không nói người khác sai, chỉ làm cho đúng, và làm đủ lâu để người ta nhìn thấy.
III. Năm trăm lạy, và một điều cần nói rõ
Nghi thức Ngũ Bách Danh — lễ lạy năm trăm hồng danh của Bồ-tát Quán Thế Âm — là một pháp hành nặng về thân.
Điều này đáng nói, vì đạo Phật coi trọng thân hơn nhiều người tưởng. Bốn niệm xứ, nền tảng của thiền quán, bắt đầu bằng quán thân: hơi thở, tư thế, cảm giác trên thân. Đức Phật không dạy đệ tử quán ý niệm trừu tượng trước; Ngài dạy họ để ý cái thân mình đang làm gì.
Lạy là pháp môn dùng thân để hàng phục ngã mạn. Mỗi lạy là một lần đưa cái đầu — bộ phận cao nhất, nơi trú ngụ của mọi ý niệm về bản thân — xuống ngang mặt đất.
Năm trăm lần như vậy, trong một hang đá, giữa trời gần bốn mươi độ, ở tuổi bảy mươi.
Cái mệt ấy không phải là phụ phẩm của khóa lễ. Nó là một phần của pháp hành.
Điều này càng đáng nói trong bối cảnh đã có bàn thờ online, cúng thuê, livestream cầu siêu — những hình thức cho phép người ta “dự lễ” bằng một cú chạm màn hình. Cái mà các hình thức ấy cắt bỏ trước hết chính là sự bất tiện. Mà sự bất tiện lại là cách tâm ghi nhận rằng việc này quan trọng.
Một cụ bà tám mươi tuổi leo lên động Hương Tích giữa mùa hè — cái giá trả bằng thân ấy khiến khóa lễ trở thành có thật với bà theo cách mà không màn hình nào tái tạo được.
Nhưng cũng cần nói rõ một điều, và đây là chỗ các vị hướng dẫn nên lưu tâm.
Năm trăm lạy có thể được hiểu theo hai cách hoàn toàn khác nhau.
Cách thứ nhất: lạy đủ số thì tội được xóa. Hiểu như vậy thì đó là đếm số, và sám hối biến thành một thủ tục thanh toán.
Cách thứ hai: năm trăm lần cúi mình nhìn lại. Hiểu như vậy thì mỗi lạy là một khoảnh khắc tâm được đặt xuống, và cái thay đổi là chính người lạy.
Giáo lý đứng về cách thứ hai. Trong Tăng Chi Bộ có bài kinh thường được gọi là Kinh Hạt Muối: một nắm muối bỏ vào chén nước nhỏ thì chén ấy mặn chát không uống được; cũng nắm muối ấy bỏ xuống sông Hằng thì nước sông vẫn ngọt. Cùng một nghiệp, nhưng người có thân, giới, tâm, tuệ được tu tập thì quả trổ nhẹ; người không tu tập gì thì quả trổ nặng.
Cái thay đổi không phải là nắm muối. Cái thay đổi là dung lượng của dòng nước.
Năm trăm lạy làm được đúng việc ấy: nó nới rộng cái tâm ra. Nó không phải một cơ chế tẩy xóa. Và nếu mỗi khóa lễ được mở đầu bằng một lời nhắc ngắn về điều này, thì sau mười sáu năm, Phật tử không chỉ thuộc nghi thức mà còn hiểu vì sao mình lạy.
IV. Điểm nhấn của lần thứ mười sáu
Lần này có một chi tiết khiến khóa lễ khác với mười lăm lần trước.
Ba chiếc thuyền đi đầu, ngoài tôn tượng chư Phật, Bồ-tát và phẩm vật, còn chở bài vị cung thỉnh anh linh các anh hùng liệt sĩ, chiến sĩ trận vong, đồng bào tử nạn — cùng hành hương về động Hương Tích để lễ Phật, bái sám.
Xin để ý cách làm.
Đây không phải một lễ cầu siêu tổ chức tại chùa, nơi người đã khuất được cầu nguyện từ xa. Đây là việc đưa các vị đi cùng: đặt bài vị lên thuyền cho đi trước, xuôi suối Yến, dừng ở Thiên Trù cùng đoàn, rồi cùng lên động, cùng dự trọn khóa lễ.
Về mặt nghi lễ, đó là thỉnh vong đồng hành. Về mặt ý nghĩa, nó nói một điều rất giản dị: các vị không bị bỏ lại.
Và đây là chỗ nối vào một mạch dài hai trăm năm.
Thời Nguyễn, các vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức đều cho lập trai đàn dài ngày tại chùa Thiên Mụ và chùa Diệu Đế để siêu độ quan quân đã chết vì việc nước. Chính vua Minh Mạng, khi cho lập đàn tràng thủy lục hai mươi mốt ngày, đã nói thẳng với quần thần rằng ông làm việc ấy vì lòng tưởng nhớ tướng sĩ, chứ không phải vì mê tín.
Cũng trong bầu không khí ấy, Nguyễn Du viết Văn tế thập loại chúng sinh, khóc cho đủ hạng người chết đường, chết trận, chết oan — không một ai trong số đó là tổ tiên của ông.
Từ chỗ Vu Lan thời Lý là lễ cầu siêu cho cha mẹ hoàng đế, đến chỗ nó mở ra cho những người lính không quen biết — đó là quỹ đạo mở rộng của lòng thương, và là nét riêng của Phật giáo Việt Nam.
Việc chùa Tân Hải làm năm nay, dù theo Thông bạch của Giáo hội nhân bảy mươi chín năm ngày Thương binh – Liệt sĩ, không nên được đọc như một hoạt động hưởng ứng nhất thời. Nó là sự nối tiếp một mạch đã chảy từ thế kỷ XIX.
Và có một sự phân công rất đúng chức năng ở đây.
Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang làm phần việc mà chỉ nhà nước và khoa học làm được: tìm hài cốt, giám định ADN, trả lại tên.
Còn phần mà xét nghiệm ADN không làm được — phần cầu nguyện, phần tưởng nhớ, phần khiến những người đã nằm xuống được nhắc đến bằng lòng thương chứ không chỉ bằng hồ sơ — thì đó đúng là việc của nhà chùa.
Hai bên không thay thế nhau. Và cả hai đều cần.
(Một trùng hợp nhỏ đáng ghi nhận, dù chỉ là trùng hợp: năm trăm lạy hồng danh, và năm trăm ngày đêm.)
Nhưng chi tiết tôi đánh giá cao nhất lại nằm ở phần hồi hướng.
Khóa lễ không dừng ở liệt sĩ. Nó hồi hướng đến anh linh các liệt sĩ, chiến sĩ trận vong, đồng bào tử nạn, thập nhị loại cô hồn, và tất cả pháp giới hữu tình.
Đây chính là chỗ phân biệt một khóa lễ Phật giáo với một buổi tưởng niệm dân sự.
Tưởng niệm dân sự dừng lại ở những người thuộc về phía mình. Còn lòng từ trong đạo Phật, một khi đã mở ra, thì không có lý do gì để dừng ở bất kỳ biên giới nào — kể cả biên giới của phe, của quốc gia, hay của lòng biết ơn.
V. Năm điều cho mười sáu năm tới
Đánh giá mà chỉ có lời khen thì không có ích. Xin nêu năm việc.
Một — hãy ghi chép.
Mười sáu năm đã qua mà dường như chưa có một cuốn sổ nào. Nếu chùa lập một cuốn nhật ký hành trình — năm nào, bao nhiêu người, ai đi lần đầu, ai đã không còn, ai vừa sinh cháu — thì sau ba mươi năm, đó sẽ là một tư liệu quý về đời sống Phật tử ngoại thành Hà Nội đầu thế kỷ XXI.
Lịch sử Phật giáo Việt Nam thiếu trầm trọng loại tư liệu vi mô này. Chúng ta có sắc phong, có bia đá, có biên niên các đại lễ — nhưng gần như không có ghi chép về việc một nhóm Phật tử bình thường đã tu tập ra sao qua nhiều thập niên. Chùa Tân Hải đang nắm trong tay đúng thứ ấy mà có thể chưa biết.
Hai — công khai phương án an toàn.
Đưa người bảy mươi, tám mươi tuổi lên động Hương Tích giữa trời bốn mươi độ là việc có rủi ro thật. Nếu ban tổ chức đã có bố trí nước uống, người dìu, điểm nghỉ, phương án y tế — thì nên viết ra và chia sẻ. Đó vừa là điểm cộng, vừa là mẫu cho hàng trăm chùa khác đang tổ chức hành hương mùa nắng.
Ba — mời thân nhân liệt sĩ chưa tìm được mộ.
Nếu năm nay đã cung thỉnh bài vị liệt sĩ, thì bước tiếp theo rất tự nhiên: mời chính những gia đình đến nay vẫn chưa tìm được hài cốt người thân cùng đi.
Đó là những người mang một nỗi đau đặc thù — tang chế kéo dài hàng chục năm mà không có mộ để thắp hương, không có chỗ để đặt nỗi nhớ xuống. Với họ, một khóa lễ như thế này không phải nghi thức. Nó có thể là chỗ duy nhất.
Chỉ cần vài gia đình mỗi năm, khóa lễ sẽ có thêm một chiều kích mà không lễ đài nào mua được.
Bốn — thêm phần pháp học vào pháp hành.
Một khóa lễ nặng về hành trì nên đi kèm một thời pháp ngắn: vì sao chọn Ngũ Bách Danh, sám hối trong đạo Phật vận hành thế nào, hồi hướng công đức là cơ chế gì. Mười lăm phút là đủ.
Không có phần này, sau mười sáu năm người ta thuộc lòng nghi thức mà chưa chắc hiểu vì sao mình lạy — và khi ấy, pháp hành rất dễ trượt dần thành thói quen.
Năm — gắn khóa lễ với một việc lành cụ thể.
Theo đúng cơ chế được mô tả trong kinh, công đức được hồi hướng phải phát sinh từ một việc lành. Tụng kinh, lễ lạy là việc lành. Nhưng nếu mỗi chuyến đi còn kèm một việc thiện cụ thể — giúp một gia đình liệt sĩ khó khăn, góp phần cho công tác quy tập, tặng học bổng cho con cháu một thương binh — thì việc hồi hướng sẽ trọn vẹn theo cả hai nghĩa: có tâm, và có việc.
Điều đáng học nhất thì không tốn tiền
Khi bàn về hoạt động Phật sự, người ta thường nghĩ ngay đến những thứ cần nguồn lực: lễ đài, âm thanh, truyền thông, xe đưa đón, kinh phí.
Cái mà chùa Tân Hải làm được thì hầu như không cần thứ nào trong số đó.
Nó chỉ cần đúng một điều kiện, và điều kiện ấy khó hơn tiền rất nhiều: một người không bỏ cuộc trong mười sáu năm.
Một vị thầy vẫn tổ chức chuyến đi ấy vào năm chỉ có mười lăm người đăng ký. Vào năm mưa bão. Vào năm bận rộn. Vào năm mà chẳng ai để ý và chẳng báo nào đưa tin.
Đó là thứ không thể tài trợ, không thể phát động, và cũng không thể sao chép bằng một văn bản hướng dẫn.
Nhưng nó có thể được nhìn thấy, được ghi nhận, và được noi theo.
Mà muốn noi theo thì cũng đơn giản thôi: chọn một việc lành vừa sức, rồi làm lại vào năm sau.
Rồi năm sau nữa.
