Sáng ngày 26/09/2026, nhân kỷ niệm tròn 100 năm ngày Tổ sư tự Phổ Tụ viên tịch, tại chùa Tế Xuyên – Bảo Khám tự (xã Nam Xang, tỉnh Ninh Bình), Sơn môn Tế Xuyên – Bảo Khám phối hợp cùng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN) tổ chức Hội thảo khoa học “Sư Tổ tự Phổ Tụ – Thích Hoàn Hoàn và sự hình thành, phát triển Sơn môn Tế Xuyên – Bảo Khám”. Trong tinh thần tri ân, báo ân của người con Phật và truyền thống uống nước nhớ nguồn của dân tộc Việt Nam, Hội thảo như một dịp để tưởng niệm công đức bậc Tổ sư, đồng thời nhìn lại quá trình hình thành, truyền thừa và phát triển của một Sơn môn có bề dày lịch sử.
Trước giờ diễn ra phiên khai mạc, trong không khí thanh tịnh trang nghiêm, chư tôn đức giáo phẩm chứng minh cùng Tăng Ni môn đồ pháp quyến đã thành kính dâng hương tưởng niệm, tri ân công đức sâu dày của chư vị tiền bối lịch đại Tổ sư đã dày công khai sáng, gìn giữ mối đạo và bồi đắp chốn Tổ qua các thời kỳ.
Quang lâm chứng minh Hội thảo có Trưởng lão Hòa thượng Thích Thiện Nhơn – Phó Pháp chủ HĐCM, Chủ tịch HĐTS GHPGVN; Trưởng lão Hòa thượng Thích Thanh Nhiễu – UVTT HĐCM, Phó Chủ tịch thường trực HĐTS GHPGVN; Hòa thượng Thích Thanh Lương – UVTT HĐCM, Chứng minh BTS GHPGVN tỉnh Ninh Bình; cùng chư Tôn đức Phó chủ tịch HĐTS GHPGVN: Hòa thượng Thích Gia Quang, Hòa thượng Thích Thanh Điện, Hòa thượng Thích Quảng Tùng.
Đoàn Chủ tọa có Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm – Phó Chủ tịch HĐTS, Trưởng Ban Hoằng pháp TW GHPGVN, Trưởng Ban tổ chức; Hòa thượng Thích Quảng Hà – Phó Chủ tịch HĐTS, Trưởng BTS GHPGVN tỉnh Ninh Bình; Hòa thượng Thích Thanh Quyết – Phó Chủ tịch HĐTS GHPGVN; Thượng tọa Thích Đức Thiện – Phó Chủ tịch, Tổng thư ký HĐTS GHPGVN; Thượng tọa Thích Thanh Phong – Phó Chủ tịch HĐTS, Trưởng Ban Kinh tế Tài chính TW GHPGVN; Thượng tọa Thích Thanh Tuấn – Phó Tổng thư ký, Chánh Văn phòng TW GHPGVN; Hòa thượng Thích Thanh Chính – UVTT HĐTS, Phó trưởng Ban thường trực BTS GHPGVN TP. Hà Nội; Thượng tọa Thích Minh Quang – UVTK HĐTS, Phó trưởng Ban thường trực BTS GHPGVN tỉnh Ninh Bình; GS.TS Hoàng Anh Tuấn – Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN); GS.TS Lê Mạnh Thát – Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam; GS.TS Nguyễn Quang Ngọc – Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam.
Ngoài ra còn có sự hiện diện của chư Tôn đức TW GHPGVN, BTS GHPGVN TP. Hà Nội, BTS GHPGVN tỉnh Ninh Bình, Trụ trì các tự viện trong và ngoài tỉnh.
Về phía chính quyền có bà Trần Thị Minh Nga – Phó trưởng Ban Tôn giáo Chính phủ (Bộ Dân tộc và tôn giáo); Đại tá Nguyễn Hữu Thiên – Phó Cục trưởng Cục An ninh nội địa (Bộ Công an); ông Nguyễn Văn Thanh – Trưởng Ban Dân tộc Tôn giáo (UBTW MTTQVN; quý vị lãnh đạo đại diện cho các cơ quan ban ngành TW, quý vị đại diện trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, các cơ quan ban ngành tỉnh Ninh Bình, xã Nam Xang.
Phát biểu khai mạc Hội thảo, Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm nhấn mạnh vai trò của Phật giáo trong lịch sử, văn hóa và đời sống dân tộc Việt Nam; đồng thời khẳng định vị trí của các Sơn môn trong việc tu học, hoằng pháp, đào tạo Tăng tài và gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa, học thuật. Trải qua một thế kỷ kể từ khi Tổ Phổ Tụ viên tịch (1926–2026), Sơn môn Tế Xuyên – Bảo Khám đã kế thừa, phát huy truyền thống của các thế hệ cao Tăng, góp phần quan trọng vào sự phát triển của Phật giáo Việt Nam. Hòa thượng cũng làm nổi bật công hạnh và dấu ấn của Tổ Phổ Tụ – Thích Hoàn Hoàn trong việc kế thừa truyền thống, đào tạo môn đồ và định hình bản sắc Sơn môn.
Hội thảo được kỳ vọng sẽ tiếp tục tập hợp những kết quả nghiên cứu mới nhất, hệ thống hóa các tư liệu, làm sáng tỏ hơn về thân thế, sự nghiệp và những đóng góp của Sư Tổ và lịch sử hình thành, quá trình truyền thừa của Sơn môn Tế Xuyên – Bảo Khám; đồng thời mở ra hướng nghiên cứu liên ngành nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản Phật giáo trong dòng chảy lịch sử dân tộc.
Sư Tổ tự Phổ Tụ (1844-1926), pháp tự Hoàn Hoàn, đạo hiệu Tịnh Quang, là Đệ tam Tổ sư Tổ đình Tế Xuyên – Bảo Khám (tỉnh Hà Nam cũ). Trong suốt 36 năm trụ trì, Sư Tổ có nhiều đóng góp cho sự phát triển của Sơn môn. Ngài đã đóng góp một mắt xích quan trọng trong chuỗi hoạt động khắc in, ấn tống kinh sách kéo dài nhiều thế hệ tại Tổ đình, góp phần củng cố vị thế của chùa Bảo Khám như một trung tâm tàng bản và cung ứng kinh sách cho khu vực. Những hoạt động đào tạo Tăng Tài của Ngài đã hình thành một thế hệ các bậc cao Tăng có nhiều đóng góp cho Phật giáo Việt Nam miền Bắc đương thời.
Tại hội thảo, đại diện GHPGVN tỉnh Ninh Bình, Hòa thượng Thích Quảng Hà bày tỏ niềm xúc động và vinh dự khi tham dự Hội thảo, đồng thời nhấn mạnh ý nghĩa của việc nghiên cứu, tri ân công hạnh Đại sư Thích Phổ Tụ và các thế hệ Tổ sư Sơn môn Tế Xuyên – Bảo Khám. Hòa thượng khẳng định, Phật giáo Việt Nam đã hun đúc nên nhiều bậc cao Tăng thạc đức, để lại những dấu ấn sâu đậm về hoằng pháp, giáo dục và văn hóa. Từ đó, Hòa thượng nhấn mạnh Sơn môn Tế Xuyên – Bảo Khám là một trong những trung tâm Phật giáo có bề dày lịch sử, góp phần gìn giữ mạch nguồn chính pháp, đào tạo Tăng tài và bảo tồn những giá trị văn hóa tâm linh quý báu. Đặc biệt, Đại sư Thích Phổ Tụ được nhìn nhận là một bậc tùng lâm thạch trụ, có nhiều đóng góp trong việc tiếp nối đạo mạch, chấn hưng tông phong, đào tạo Tăng tài và phát triển Sơn môn. Hòa thượng cũng đánh giá cao tâm huyết của Ban Tổ chức, chư Tôn đức và các nhà khoa học trong việc nghiên cứu, làm sáng tỏ những giá trị lịch sử, văn hóa của Sơn môn, qua đó kỳ vọng góp phần bổ sung nguồn tư liệu quý, tạo cơ sở cho công tác bảo tồn và phát huy di sản Phật giáo trong đời sống đương đại.
Ban lời đạo từ tại Hội thảo, Trưởng lão Hòa thượng Thích Thiện Nhơn tán thán công đức của chư Tôn đức Sơn môn Tế Xuyên – Bảo Khám, Ban Tổ chức cùng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn và các học giả, nhà nghiên cứu đã dành tâm huyết cho công tác sưu tầm, nghiên cứu tư liệu về Tổ sư Phổ Tụ và Sơn môn.
Trưởng lão Hòa thượng nhấn mạnh, hơn 2.000 năm đồng hành cùng dân tộc, Phật giáo Việt Nam đã hình thành nhiều Sơn môn, pháp phái, Tổ đình; đây không chỉ là những nơi truyền thừa Phật pháp, duy trì giới luật, đào tạo Tăng tài mà còn lưu giữ những giá trị văn hóa, kinh điển và truyền thống quý báu qua các thế hệ. Trong dòng chảy đó, Sơn môn Tế Xuyên – Bảo Khám với bề dày truyền thừa đã có những đóng góp trong hoằng pháp, giáo dục Tăng Ni, khắc in kinh điển, kiến thiết tự viện và bảo tồn văn hóa Phật giáo. Nổi bật trong lịch sử truyền thừa của Sơn môn là Sư Tổ Phổ Tụ – Thích Hoàn Hoàn – bậc Tổ sư đã để lại những dấu ấn sâu đậm trong quá trình kế thừa và phát huy truyền thống của Sơn môn.
Trưởng lão Hòa thượng kỳ vọng những nghiên cứu, tư liệu được công bố tại Hội thảo sẽ tiếp tục khắc họa đầy đủ hơn cuộc đời và đạo nghiệp của Sư Tổ Phổ Tụ, làm sáng tỏ lịch sử hình thành, quá trình truyền thừa và những đóng góp của Sơn môn Tế Xuyên – Bảo Khám. Đây cũng là nguồn tư liệu có giá trị đối với công tác nghiên cứu, bảo tồn và giáo dục truyền thống, góp phần làm phong phú thêm lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Phát biểu đề dẫn Hội thảo, GS.TS Hoàng Anh Tuấn cho biết, Tế Xuyên – Bảo Khám là một trong những Sơn môn tiêu biểu của dòng Thiền phái Lâm Tế Nguyệt Đường, được hình thành và phát triển trong vùng Sơn Nam từ thế kỷ XIX, hiện còn lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và tư liệu quý. Hội thảo nhằm nhìn nhận, đánh giá một cách khoa học những đóng góp của Tổ Phổ Tụ và các thế hệ Tổ sư đối với Phật giáo Việt Nam cũng như văn hóa dân tộc; đồng thời khai thác, làm sáng tỏ giá trị của hệ thống di sản Hán Nôm, văn bia, khoa nghi, gia phả, kinh sách đang được lưu giữ tại chốn Tổ, qua đó góp phần bổ sung nguồn tư liệu cho nghiên cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam và đề xuất những định hướng bảo tồn, phát huy giá trị di sản trong đời sống hiện nay.
Từ hơn 60 bài tham luận gửi về, qua quá trình chọn lọc và phản biện, Ban tổ chức đã tuyển chọn 46 bài đưa vào kỷ yếu, tập trung vào ba nhóm nội dung: Những đóng góp của Sư Tổ Phổ Tụ – Thích Hoàn Hoàn đối với Sơn môn Tế Xuyên – Bảo Khám; Sơn môn Tế Xuyên – Bảo Khám trong dòng chảy lịch sử Việt Nam; Những vấn đề đặt ra và giải pháp phát huy các giá trị văn hóa của Sơn môn trong bối cảnh hiện nay.
Sau phiên khai mạc, hội thảo tiếp tục bước vào các phiên thuyết trình học thuật chuyên đề. Trưởng lão Hòa thượng Thích Thanh Nhiễu trình bày tham luận “Công lao của Sư Tổ tự Phổ Tụ – Thích Hoàn Hoàn với sự kế đăng, trùng tu các chốn Tổ, in ấn kinh sách, xiển dương Phật pháp, giới luật và đào tạo Tăng tài”; Thượng tọa Thích Đức Thiện mang đến tham luận với chủ đề “Mạng lưới truyền thừa sơn môn thiền phái Lâm Tế ở Đàng Ngoài thế kỷ XVII – XIX: Trường hợp sơn môn Tế Xuyên – Bảo Khám”. Sau đó, chư Tôn đức và các nhà nghiên cứu cũng đã lần lượt trình bày các tham luận học thuật chuyên sâu.
Các tham luận cho thấy sự đầu tư nghiêm túc, công phu và tập trung nghiên cứu, với nhiều cách tiếp cận đa dạng. Qua đó, các tác giả đã góp phần làm rõ hơn cuộc đời, đạo nghiệp của Sư Tổ Phổ Tụ – Thích Hoàn Hoàn, đồng thời nhận diện những dấu ấn của Sơn môn Tế Xuyên – Bảo Khám trong tiến trình lịch sử Phật giáo Việt Nam. Những kết quả được trao đổi tại hội thảo không chỉ góp phần tri ân công đức của các bậc tiền nhân mà còn tạo cơ sở học thuật quan trọng cho việc tiếp tục nghiên cứu, gìn giữ và phát huy những giá trị mà các thế hệ Tổ sư đã dày công vun bồi.
Thanh Hòa – Quang Phước
