Sự ra đi của Phạm Thiên Thư là một sự “hồi đầu” viên mãn. Như nhà thơ Nguyễn Trung Quân đã nói, thơ ông không phải tiếng chuông nhà thờ giục giã, mà là tiếng chuông chùa dẫn lối quay về. Để hiểu cái “quay về” đó, ta cần nhìn vào sự giao thoa giữa Đạo và Đời trong thơ ông.
1. Triết lý “Bất Nhị”: Xóa nhòa ranh giới Đạo – Đời
Phạm Thiên Thư không tách biệt việc tu hành với việc sống. Với ông, cõi trần này chính là một “động hoa vàng” để tu tập. Ông nhìn tình yêu lứa đôi không phải là sự mê lầm, mà là một nẻo đường dẫn đến sự tỉnh thức.
Trong tác phẩm kinh điển Đưa em tìm động hoa vàng, ông viết:
“Ta hy vọng vào tương lai
Để quên hiện tại miệt mài khổ đau
Thôi thì cứ mỉm cười chào
Cái gì đến cũng ngọt ngào như nhau.”
Câu thơ thể hiện tinh thần Xả và Chấp nhận của nhà Phật. Khi tâm không còn phân biệt giữa “may” và “rủi”, “ngọt” và “đắng”, đó là lúc hành giả đạt đến trạng thái tự tại.
2. Sự “Hồi đầu” – Tiếng chuông dẫn lối về bản ngã
Tại sao nói thơ ông dẫn lối “quay về”? Bởi thơ ông luôn hướng con người từ bỏ những tham vọng phù phiếm để tìm về sự thuần khiết nguyên sơ. Hình ảnh người cư sĩ hiện lên với phong thái ung dung:
“Mười năm rèn một thanh gươm
Phút giây rũ sạch bụi đường trần gian
Đưa em tìm động hoa vàng
Chân mang dép cỏ, tay cầm nhành mai.”
Hình ảnh “dép cỏ, nhành mai” không chỉ là nét đẹp thoát tục, mà còn là biểu tượng của sự buông bỏ. “Rũ sạch bụi đường” không phải là chạy trốn cuộc đời, mà là gạn lọc tâm hồn giữa dòng đời đục trong. Tiếng chuông chùa trong thơ ông ngân vang từ chính sự tỉnh lặng đó.
3. Vô thường nhưng không Bi lụy
Trong tư tưởng Phật giáo, Vô thường là chân lý về sự thay đổi. Nhưng trong thơ Phạm Thiên Thư, sự biến diệt không mang màu sắc tang tóc, mà là sự chuyển hóa nhẹ nhàng:
“Em đi qua chuyến đò ngang
Ta về ngồi đợi chân hang đá gầy
Cành hoa trắng muốt trên tay
Nhớ người em nhỏ tóc mây ngang đầu.”
Cái “ngồi đợi” ở chân hang đá gầy không phải là sự chờ đợi tuyệt vọng của một kẻ si tình, mà là cái tĩnh tại của một người đã thấu hiểu nhân duyên. Người đi, người ở, cành hoa trắng… tất cả đều là những biểu hiện của duyên hợp rồi duyên tan.
4. Đạo Ca: Khi Kinh kệ hóa thành thơ
Phạm Thiên Thư có biệt tài “lục bát hóa” kinh Phật. Ông biến những giáo lý thâm hậu thành những lời thủ thỉ, tâm tình. Trong tập Đạo ca, ông viết về sự tỉnh thức:
“Chim hót trong vườn cũ
Hoa nở trên cành xưa
Đời là một giấc ngủ
Ta là người đang mơ.”
Triết lý “Nhất thiết hữu vi pháp, như mộng huyễn bào ảnh” (Mọi sự trên đời như giấc mơ, như bọt nước) được ông diễn đạt bằng một ngôn ngữ giản dị đến mức ai cũng có thể chạm tới. Ông nhắc nhở độc giả rằng chúng ta đang “mơ” giữa đời thực, và tiếng thơ của ông chính là hồi chuông đánh thức ta khỏi cơn mộng mị của danh lợi.
Di sản của một Cư sĩ: “Sống đời thường mà tâm chẳng thường”
Việc Phạm Thiên Thư hoàn tục để sống đời cư sĩ là một minh chứng sống động cho tư tưởng “Cư trần lạc đạo” (Ở đời vui đạo) của Phật giáo Việt Nam từ thời Trần Nhân Tông. Ông không cần áo cà sa để chứng minh mình là người tu hành. Ông tu bằng thơ, tu bằng cách sống tử tế và bao dung.
Nhà thơ Nguyễn Trung Quân đã đúng: Thơ ông không rộn rã, không ép buộc. Nó thẩm thấu vào lòng người như một làn hương trầm. Độc giả yêu ông vì họ thấy được chính mình trong đó: cũng yêu, cũng đau, cũng lạc lối, nhưng cuối cùng vẫn có một “tiếng vọng trầm mặc” dẫn lối về với bình yên.
