PTVN – Chiều 17/10, tại chùa Tam Chúc (tỉnh Ninh Bình), trong khuôn khổ Hội thảo khoa học quốc gia “Văn hóa Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên số: Thực tiễn và định hướng phát triển”, diễn đàn đối thoại giữa chư Tôn đức, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu và đại diện các cơ quan Trung ương đã tập trung làm rõ vai trò của văn hóa Phật giáo trong đời sống dân tộc, khả năng kết nối cộng đồng và những yêu cầu đổi mới phương thức trao truyền các giá trị Phật giáo trong kỷ nguyên số.
Các ý kiến trao đổi tiếp cận vấn đề từ nhiều lĩnh vực: lịch sử và văn hóa tôn giáo, đạo đức Phật giáo, chính sách xã hội, truyền thông số và giáo dục thế hệ trẻ. Xuyên suốt diễn đàn là mối quan hệ giữa bảo tồn bản sắc với đổi mới phương thức truyền tải, giữa khả năng kết nối của công nghệ với những giá trị nhân văn trong đời sống cộng đồng.
Văn hóa Phật giáo và sự hình thành bản sắc văn hóa Việt Nam
Từ góc nhìn lịch sử và nghiên cứu tôn giáo, TS. Nguyễn Thanh Xuân – Nguyên Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tôn giáo Chính phủ phân tích khả năng hội nhập, thích ứng và tiếp biến văn hóa của Phật giáo trong quá trình truyền bá đến Việt Nam.
Theo diễn giả, tinh thần tùy duyên, phương tiện cùng khả năng dung hợp với môi trường văn hóa bản địa đã góp phần đưa Phật giáo hòa nhập sâu sắc vào đời sống dân tộc. Quá trình này không đơn thuần là sự tiếp nhận những yếu tố văn hóa từ bên ngoài, mà còn là sự tương tác với những giá trị vốn có của người Việt, hình thành những biểu hiện văn hóa mang bản sắc riêng.
TS. Nguyễn Thanh Xuân đề cập ba phương diện trong mối quan hệ giữa tôn giáo và văn hóa: góp phần hình thành các giá trị văn hóa, tạo môi trường giao lưu và tiếp biến, đồng thời lưu giữ những giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ.
Từ đạo đức, phong tục, lễ hội đến kiến trúc và văn học nghệ thuật, văn hóa Phật giáo đã trở thành một bộ phận gắn bó với đời sống tinh thần người Việt. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, những giá trị này tiếp tục góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.
Giá trị nhân văn của Phật giáo trong kết nối cộng đồng
Tiếp cận từ nền tảng giáo lý và thực tiễn sinh hoạt Phật giáo, Hòa thượng Thích Bửu Chánh – Ủy viên Thư ký Ban Thường trực Hội đồng Trị sự, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Văn hóa Trung ương GHPGVN – nhấn mạnh các giá trị từ bi, bao dung, tôn trọng sự khác biệt và tinh thần phụng sự chúng sinh.
Theo Hòa thượng, lòng từ bi cần được thể hiện qua những hành động cụ thể trong đời sống, từ cách ứng xử giữa con người với nhau đến các hoạt động nhân đạo, hỗ trợ người khó khăn và chăm lo cộng đồng. Tinh thần bao dung, không gây chia rẽ và biết tôn trọng sự khác biệt là những nền tảng góp phần xây dựng đời sống xã hội hòa hợp.
Đáng chú ý, Hòa thượng mở rộng vấn đề sang quan hệ giữa các tôn giáo và những thành phần xã hội khác nhau. Dù khác biệt về niềm tin và phương thức thực hành, các cộng đồng vẫn có thể gặp nhau ở những giá trị nhân văn chung, đặc biệt là tình thương và sự tử tế không điều kiện.
Từ góc độ tổ chức và phát huy nguồn lực xã hội, ông Nguyễn Văn Thanh – Ủy viên Đoàn Chủ tịch, Trưởng ban Dân tộc và Tôn giáo, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam – đề cập vai trò của Phật giáo trong xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Theo ông Nguyễn Văn Thanh – Ủy viên Đoàn Chủ tịch, Trưởng ban Dân tộc và Tôn giáo, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, với tư cách là tổ chức thành viên của MTTQ Việt Nam, GHPGVN có điều kiện tham gia nhiều lĩnh vực như an sinh xã hội, hoạt động nhân đạo, giáo dục cộng đồng và đối ngoại nhân dân. Để phát huy hiệu quả những nguồn lực này, cần tăng cường cơ chế phối hợp giữa hệ thống Mặt trận với Giáo hội ở các cấp, cũng như giữa các ban chuyên môn của hai tổ chức.
Diễn giả đồng thời đề cập vai trò của các ngôi chùa Việt Nam ở nước ngoài trong việc kết nối cộng đồng người Việt, gìn giữ bản sắc văn hóa và mở rộng hoạt động đối ngoại nhân dân.
Những trao đổi trên cho thấy hai phương diện bổ sung cho nhau: giá trị đạo đức Phật giáo tạo nền tảng cho sự gắn kết giữa con người, trong khi cơ chế phối hợp giữa các tổ chức góp phần chuyển hóa những giá trị ấy thành hoạt động xã hội cụ thể.
Không gian số và trách nhiệm truyền thông Phật giáo
Bàn về những tác động của công nghệ, TS. Nguyễn Thanh Xuân – Nguyên Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tôn giáo Chính phủ nhận định không gian số đang làm thay đổi phương thức giao tiếp, tiếp nhận tri thức và tổ chức đời sống tôn giáo.
Công nghệ mở rộng khả năng giảng dạy, hoằng pháp và kết nối cộng đồng, nhưng sự kết nối về mặt kỹ thuật không đồng nghĩa với gắn kết sâu sắc về tinh thần. Việc lan truyền thông tin thiếu kiểm chứng có thể dẫn đến những cách hiểu sai lệch giáo lý và nguy cơ lệch chuẩn trong nhận thức, thực hành tôn giáo.
Từ đó, diễn giả nhấn mạnh yêu cầu giữ vững nền tảng giáo lý, kết hợp học Phật với thực hành tu dưỡng, không để những phương tiện truyền thông thay thế giá trị của đời sống tu học.
Cùng trao đổi về vấn đề này, Hòa thượng Thích Bửu Chánh chia sẻ kinh nghiệm sử dụng YouTube, TikTok và các nền tảng mạng xã hội để phổ biến giáo lý, kết nối với Phật tử.
Theo Hòa thượng, công nghệ đã giúp các bài giảng Phật pháp tiếp cận nhiều đối tượng hơn. Tuy nhiên, từ trải nghiệm cá nhân về việc phát biểu bị cắt khỏi ngữ cảnh khi lan truyền trên mạng xã hội, Hòa thượng lưu ý những rủi ro do thông tin không được truyền tải đầy đủ.
Hòa thượng nhấn mạnh trách nhiệm phát ngôn, kiểm chứng nội dung, giữ đúng giáo lý, tránh cách thể hiện giật gân nhằm thu hút lượt xem; đồng thời đề nghị nâng cao năng lực truyền thông số cho Tăng Ni và những người hỗ trợ hoạt động hoằng pháp
Qua đó, vấn đề được đặt ra không chỉ là mở rộng sự hiện diện của Phật giáo trên không gian mạng, mà còn là bảo đảm tính chính xác, trách nhiệm và giá trị giáo dục của nội dung được truyền tải.
Giữ gìn giá trị cốt lõi, đổi mới phương thức trao truyền
Trong phần thảo luận về định hướng phát triển, PGS.TS. Vũ Văn Phúc – nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản, nguyên Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương – phân tích mối quan hệ giữa bảo tồn và đổi mới văn hóa Phật giáo trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Trả lời câu hỏi văn hóa Phật giáo cần giữ gì và đổi mới điều gì, diễn giả nhấn mạnh yêu cầu gìn giữ bản chất, những giá trị cốt lõi và chiều sâu nhân văn của Phật giáo, đặc biệt là tinh thần từ bi, hướng thiện, bao dung, hòa hợp và truyền thống đồng hành cùng dân tộc.
Theo PGS.TS. Vũ Văn Phúc, đổi mới cần tập trung vào phương thức trao truyền thông qua công nghệ số, mạng xã hội, văn học nghệ thuật, điện ảnh, bảo tàng và những hình thức phù hợp với đời sống đương đại.
Đồng thời, cần tạo điều kiện để thế hệ Tăng Ni, Phật tử trẻ chủ động tiếp nhận và sáng tạo những hình thức biểu đạt văn hóa Phật giáo, giúp các giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện trong xã hội hiện đại.
Giáo dục trải nghiệm và vai trò chủ động của thế hệ trẻ
Đề cập việc đưa văn hóa Phật giáo đến gần hơn với giới trẻ, Thượng tọa Thích Minh Quang – Phó Chánh Văn phòng Trung ương GHPGVN, Phó Trưởng ban Văn hóa Trung ương – tập trung vào ba vấn đề: giáo dục trải nghiệm, đổi mới ngôn ngữ truyền tải và phát huy vai trò truyền cảm hứng của người tu sĩ.
Từ thực tiễn tổ chức các chương trình dành cho học sinh, sinh viên tại chùa Tam Chúc và chùa Bái Đính, Thượng tọa cho rằng giáo dục Phật giáo cần tạo điều kiện để người trẻ trực tiếp trải nghiệm, rèn luyện kỹ năng sống, phát triển khả năng giao tiếp và tinh thần trách nhiệm đối với gia đình, cộng đồng.
Thượng tọa cũng lưu ý tình trạng thiếu gắn kết trong một số gia đình, khi thanh thiếu niên được quan tâm về điều kiện vật chất nhưng thiếu thời gian giao tiếp, chia sẻ với người thân. Vì vậy, các chương trình trải nghiệm cần chú trọng giáo dục lòng tri ân, tinh thần báo ân và khả năng quan tâm đến người khác.
Về phương thức truyền tải, Thượng tọa nhấn mạnh việc sử dụng tiếng Việt, chữ Quốc ngữ và cách diễn đạt gần gũi, dễ hiểu để giúp người trẻ tiếp cận giáo lý thuận lợi hơn, đồng thời tôn trọng các giá trị truyền thống. Việc ứng dụng công nghệ được đặt trên ba tiêu chí: an toàn, hiệu quả và lan tỏa.
Đặc biệt, Thượng tọa đề cao vai trò truyền cảm hứng của Tăng Ni, nhấn mạnh người hướng dẫn phải có nền tảng tu học và kinh nghiệm thực hành, gắn với ba phương diện tu học, hoằng pháp và lợi sinh.
Bổ sung góc nhìn từ nghiên cứu và giảng dạy đại học, TS. Trần Thị Hằng – Khoa Nhân học và Tôn giáo, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội – đề xuất đổi mới cách tiếp cận văn hóa Phật giáo đối với thế hệ trẻ trên ba phương diện: nội dung, phương thức truyền tải và vai trò của người tiếp nhận.
Theo TS. Trần Thị Hằng, đổi mới nội dung không có nghĩa là thay đổi giáo lý Phật giáo, mà cần làm rõ khả năng vận dụng giáo lý vào những vấn đề người trẻ đang đối diện, như áp lực học tập, các mối quan hệ xã hội, lý tưởng sống và trách nhiệm đối với cộng đồng.
Về phương thức, công nghệ số cần giúp người tiếp nhận hiểu đúng, hiểu sâu hơn về Phật giáo, thay vì chỉ chú trọng số lượng lượt xem hoặc mức độ tương tác.
Đặc biệt, diễn giả đề nghị không nên đặt người trẻ vào vị trí tiếp nhận thụ động, mà cần tạo điều kiện để họ trực tiếp tham gia trao đổi học thuật, thực hành, trải nghiệm và sáng tạo văn hóa.
Dẫn kinh nghiệm từ một chương trình giao lưu văn hóa Phật giáo tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, TS. Trần Thị Hằng cho biết các hoạt động thảo luận học thuật, sáng tác mỹ thuật, thực hành thiền và thưởng thức văn hóa trà đã khơi gợi sự quan tâm của sinh viên, thúc đẩy nhu cầu tiếp tục tìm hiểu, nghiên cứu Phật giáo.
Hai góc tiếp cận từ thực tiễn tự viện và môi trường đại học cùng nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ truyền đạt một chiều sang giáo dục thông qua trải nghiệm, tương tác và phát huy tính chủ động của người học.
Từ kết nối con người đến cùng kiến tạo tương lai
Trong phần trao đổi cuối diễn đàn, các khách mời tiếp tục nhấn mạnh trách nhiệm của mỗi cá nhân khi tham gia không gian số, đặc biệt là thế hệ trẻ và những người trực tiếp thực hiện công tác giáo dục, hoằng pháp.
Các thông điệp tập trung vào việc chủ động lan tỏa trí tuệ, tình thương và sự tử tế; đồng thời đề cao yêu cầu học tập, hiểu đúng giáo lý trước khi chia sẻ nội dung Phật học đến cộng đồng.
Một vấn đề được gợi mở là hoạt động giáo dục và hoằng pháp cần quan tâm nhiều hơn đến nhu cầu thực tế của người tiếp nhận, chú trọng những vấn đề Phật tử và xã hội đang quan tâm trên cơ sở giữ vững nền tảng giáo lý.
