Tham luận “Diễn giải di sản Phật giáo trong bối cảnh chuyển đổi số: Trường hợp trưng bày Vũ khúc Thiền môn tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia”, trình bày tại Hội thảo khoa học quốc gia “Văn hóa Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên số: Thực tiễn và định hướng phát triển”.
PTVN – Chiều 17/10/2026, tại chùa Tam Chúc (tỉnh Ninh Bình), trong khuôn khổ Hội thảo khoa học quốc gia “Văn hóa Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên số: Thực tiễn và định hướng phát triển”, ThS. Nguyễn Thị Thu Hoan – Phó Giám đốc Viện Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam đã trình bày tham luận về vai trò của nghiên cứu khoa học và công nghệ số trong việc diễn giải, tái hiện những giá trị văn hóa Phật giáo thông qua thực tiễn trưng bày hiện vật tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
Với chủ đề “Diễn giải di sản Phật giáo trong bối cảnh chuyển đổi số: Trường hợp trưng bày Vũ khúc Thiền môn tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia”, tham luận tiếp cận vấn đề từ công tác nghiên cứu, bảo quản và trưng bày hiện vật, qua đó làm rõ yêu cầu kết hợp giữa tri thức khoa học, phương pháp diễn giải và ứng dụng công nghệ trong hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị di sản.
Nghiên cứu khoa học là nền tảng của hoạt động diễn giải di sản
Theo ThS. Nguyễn Thị Như Hoa, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện lưu giữ khoảng 200.000 tài liệu, hiện vật, trong đó có nhiều di sản Phật giáo có giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật.
Tuy nhiên, phần lớn hiện vật khi được đưa ra khỏi không gian lịch sử và sinh hoạt nguyên thủy chỉ còn là những bộ phận rời của một chỉnh thể văn hóa. Điều này đặc biệt rõ đối với di sản Phật giáo, nơi các giá trị vật thể thường gắn bó chặt chẽ với nghi lễ, tư tưởng, nghệ thuật và đời sống tâm linh.
Từ thực tế đó, diễn giả cho rằng một pho tượng Phật không chỉ là tác phẩm điêu khắc, cũng như những hiện vật liên quan đến âm nhạc, kiến trúc hay trang trí Phật giáo không đơn thuần mang giá trị vật chất.
Mỗi hiện vật hàm chứa nhiều lớp ý nghĩa, đòi hỏi phải được đặt trở lại trong bối cảnh lịch sử, văn hóa và tôn giáo để người xem có thể hiểu đầy đủ hơn về những giá trị mà di sản chuyển tải.
ThS. Nguyễn Thị Như Hoa nhấn mạnh nghiên cứu khoa học là nền tảng của hoạt động trưng bày. Nếu thiếu quá trình khảo cứu, đối chiếu tư liệu và xác định giá trị di sản, bảo tàng khó có thể xây dựng được câu chuyện và thông điệp cần chuyển tải đến công chúng.
Công nghệ số hỗ trợ tái hiện bối cảnh và kết nối các giá trị di sản
Từ kinh nghiệm ứng dụng công nghệ trong hoạt động trưng bày và xây dựng sản phẩm số từ năm 2013, ThS. Nguyễn Thị Như Hoa cho rằng công nghệ không thay thế nội dung nghiên cứu mà đóng vai trò hỗ trợ tái hiện bối cảnh, kết nối những hiện vật rời rạc và giúp người xem tiếp cận các lớp giá trị vốn khó nhận biết thông qua hình thức trưng bày tĩnh.
Dẫn trường hợp trưng bày “Vũ khúc Thiền môn” tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, diễn giả cho biết nhóm thực hiện chỉ lựa chọn 14 hiện vật, ít hơn đáng kể so với quy mô thông thường khoảng 50–60 hiện vật của một cuộc trưng bày.
Phần lớn hiện vật được lựa chọn là những bộ phận còn lại của các công trình và tác phẩm nghệ thuật thời Lý, như mảnh trang trí tháp, bộ phận kiến trúc và tượng điêu khắc không còn nguyên vẹn.
Thay vì đặt trọng tâm vào số lượng hiện vật, trưng bày hướng đến việc xây dựng một câu chuyện văn hóa có tính liên kết.
Thông qua sự kết hợp giữa hiện vật gốc và các phương tiện công nghệ, người xem được hỗ trợ hình dung bối cảnh nghệ thuật, kiến trúc và đời sống Phật giáo thời Lý, từ đó tiếp cận những giá trị văn hóa mà từng hiện vật riêng lẻ khó thể hiện đầy đủ.
Kết hợp nghiên cứu khoa học, diễn giải di sản và ứng dụng công nghệ
Từ trường hợp nghiên cứu này, tham luận đặt ra yêu cầu kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu nội dung, phương pháp diễn giải di sản và sáng tạo trong ứng dụng công nghệ.
Trong đó, nghiên cứu khoa học giữ vai trò xác lập tính chính xác của thông tin, còn công nghệ là phương tiện hỗ trợ trình bày, tái hiện và mở rộng khả năng tiếp cận di sản đối với công chúng.
Qua trường hợp trưng bày “Vũ khúc Thiền môn”, tham luận của ThS. Nguyễn Thị Như Hoa góp thêm một góc nhìn về chuyển đổi số trong bảo tồn văn hóa Phật giáo: giá trị của công nghệ không chỉ nằm ở hình thức trình bày hiện đại mà còn ở khả năng hỗ trợ công chúng hiểu sâu hơn về lịch sử, tư tưởng, nghệ thuật và đời sống văn hóa gắn với mỗi di sản.
P/V
