PTVN – Chiều 17/10/2026, tại chùa Tam Chúc (tỉnh Ninh Bình), trong khuôn khổ Hội thảo khoa học quốc gia “Văn hóa Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên số: Thực tiễn và định hướng phát triển”, Hòa thượng Thích Minh Hiền – Phó Trưởng ban Thường trực Ban Văn hóa Trung ương GHPGVN đã nhấn mạnh văn hóa Phật giáo không chỉ là di sản cần bảo tồn mà còn là phương thức giáo dục, bồi dưỡng nhân cách và phát triển đời sống tinh thần của con người trong thời đại mới.
Trình bày tham luận, Hòa thượng Thích Minh Hiền nhìn lại gần hai nghìn năm Phật giáo hiện diện tại Việt Nam, cho rằng văn hóa Phật giáo đã hòa quyện với đời sống dân tộc, từ tín ngưỡng, đạo hiếu, văn hóa làng xã đến văn học, kiến trúc, mỹ thuật và các hình thức sinh hoạt cộng đồng. Tinh thần nhập thế, tu dưỡng nội tâm và trách nhiệm đối với xã hội đã góp phần hình thành những giá trị văn hóa, đạo đức của người Việt qua nhiều thời kỳ.
Đề cập bối cảnh đương đại, Hòa thượng nhận định sự phát triển của kinh tế thị trường, đô thị hóa, truyền thông số và trí tuệ nhân tạo đang mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, nhưng đồng thời đặt ra những thách thức đối với đời sống tinh thần. Con người dễ bị đánh giá qua sở hữu vật chất hoặc hình ảnh thể hiện trên các nền tảng truyền thông, trong khi những giá trị về nhân cách, khả năng tự chủ và trách nhiệm xã hội cần được quan tâm đúng mức.
Từ góc nhìn Phật giáo, Hòa thượng đề xuất chú trọng ba nhóm phẩm chất trong việc xây dựng con người đương đại: khả năng tự chủ gắn với trí tuệ; lòng từ bi được thể hiện bằng trách nhiệm đối với cộng đồng, ngôn ngữ và sự thật trong môi trường số; cùng năng lực thẩm mỹ, ý thức gìn giữ di sản và trách nhiệm đối với môi trường sinh thái.
Theo Hòa thượng, văn hóa Phật giáo tác động đến con người thông qua nhiều hình thức, từ kiến trúc tự viện, mỹ thuật, âm nhạc, lễ hội đến nghiên cứu và giáo dục. Tuy nhiên, giá trị của các hoạt động này không thể chỉ đánh giá bằng quy mô công trình, số lượng người tham dự hay mức độ phong phú của sản phẩm văn hóa.
Đáng chú ý, Hòa thượng đặt ra vấn đề về khoảng cách giữa sản phẩm văn hóa và sự chuyển hóa của con người. Một công trình kiến trúc quy mô lớn chưa đồng nghĩa với việc nâng cao chiều sâu đời sống tinh thần; một triển lãm thu hút đông người cũng chưa đủ để khẳng định sự phát triển về năng lực thẩm mỹ hay nhận thức văn hóa của cộng đồng. Khoảng cách ấy cần được kết nối thông qua hoạt động diễn giải, giáo dục và thực hành.
Nhìn lại chặng đường 45 năm hoạt động của Ban Văn hóa Trung ương GHPGVN (1981–2026), Hòa thượng đề cập quá trình phát triển từ việc xây dựng nền tảng tư liệu, tổ chức nghiên cứu, khảo sát đến hình thành các đề án về pháp phục, ngôn ngữ, kiến trúc và di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam. Những kết quả này góp phần từng bước xác lập phương thức bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Phật giáo trên tinh thần thống nhất trong đa dạng.
Bên cạnh những thành tựu, Hòa thượng cũng chỉ ra một số hạn chế cần quan tâm, như hoạt động văn hóa còn thiên về tổ chức sự kiện, dữ liệu di sản phân tán, nguy cơ thương mại hóa và việc đánh giá hiệu quả thường chú trọng số lượng hơn sự thay đổi trong nhận thức, thái độ và hành vi của cộng đồng.
Từ thực tiễn đó, Hòa thượng đề xuất ba định hướng trọng tâm. Trước hết là xây dựng hệ thống tri thức văn hóa Phật giáo đáng tin cậy, với cơ sở dữ liệu có nguồn gốc rõ ràng, quy chuẩn biên tập và cơ chế thẩm định chuyên môn. Thứ hai, chú trọng bồi dưỡng đội ngũ Tăng Ni và những người làm công tác văn hóa có năng lực nghiên cứu, tổ chức và truyền đạt các giá trị di sản. Thứ ba, đổi mới phương pháp đánh giá tác động văn hóa trên ba phương diện: sản phẩm được tạo ra, cách công chúng tiếp nhận và sự chuyển biến trong thái độ, hành vi của cộng đồng.
Hòa thượng liên hệ những định hướng này với tinh thần “Nhân năng hoằng đạo, phi đạo hoằng nhân” (人能弘道，非道弘人), nhấn mạnh vai trò chủ thể của con người trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa, đạo đức Phật giáo.
Kết thúc tham luận, Hòa thượng Thích Minh Hiền khẳng định văn hóa Phật giáo chỉ thực sự có sức sống khi những giá trị ấy được tiếp nhận, thực hành và thể hiện trong đời sống con người. Vì vậy, việc phát triển văn hóa Phật giáo cần hướng đến chất lượng giáo dục, sự trưởng thành về nhân cách và khả năng đóng góp thiết thực cho cộng đồng, thay vì chỉ mở rộng quy mô các hoạt động văn hóa.
P.V
